De regio Zuid bestaat uit de provincies Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. In de nationale ruimtelijke hoofdstructuur vormt Zeeland samen met aangrenzende delen van Zuid-Holland en Noord-Brabant de Zuidwestelijke Delta. Natuur, landschap en cultuurhistorie op de grens van land, rivier en zee zijn waardevolle eigenschappen van dit gebied. Aan de rand van de Delta liggen de havens van Rotterdam en Antwerpen, de twee grootste havens van Europa. De haven- en industriegebieden Vlissingen-Oost en de Zeeuws-Vlaamse Kanaalzone zijn groeiende zwaartepunten van de Zeeuwse economie. De belangrijkste economische pijlers van West-Brabant zijn logistiek, procesindustrie en maintenance.

Ten oosten van de Zuidwestelijke Delta ligt het nationaal stedelijk netwerk BrabantStad. BrabantStad bestaat uit de steden Breda, ’s-Hertogenbosch, Tilburg, Eindhoven en Helmond en is naar afmeting, inwoneraantal en economische prestaties het tweede nationaal stedelijk netwerk van Nederland. De economie van dit netwerk heeft zich veelzijdig en hoogwaardig ontwikkeld. De Zuidoostvleugel BrabantStad is een belangrijke motor van de Nederlandse economie. Het is de meest toonaangevende kennis- en innovatieregio van Nederland en een belangrijke kennisregio in Europa. De sterke positie is mede te danken aan de unieke combinatie van wonen, werken en het groene landschap. Karakteristiek is de verwevenheid van de steden met deze groene ruimte, onder meer door de aanwezigheid van het nationaal landschap Het Groene Woud, dat tussen Eindhoven, ’s-Hertogenbosch en Tilburg ligt. In navolging van Randstad 2040 wordt door rijk en regio vanaf de zomer van 2008 gewerkt aan BrabantStad 2040. Verder naar het oosten, tegen de grens met Duitsland, vormt het gebied rond Venlo een belangrijk logistiek knooppunt op de verbinding tussen Rotterdam en het Duitse Rijn/Rührgebied. Ook neemt Venlo een belangrijke positie in op het gebied van ICT, logistiek en agribusiness.

Het nationaal stedelijk netwerk Zuid-Limburg tenslotte strekt zich uit over slechts vijf kilometer binnen de Nederlandse grenzen en over veel grotere afstand aan België en Duitsland. De grensligging tegen Aken plaatst deze regio nadrukkelijk op twee assen van de Technologische Topregio Eindhoven - Leuven - Aachen (ELAT). Er is geen ander nationaal stedelijk netwerk, dat zozeer met ‘niet-Nederlandse’ ontwikkelingen en beleid te maken heeft als Zuid-Limburg. Sterke economische pijlers zijn chemische technologie, health care and cure, automotive, medische instrumenten, logistiek en dienstverlening. Dit alles tegen het decor van het nationaal landschap Heuvelland, dat onderdeel vormt van het Drielandenpark. De luchthaven Maastricht - Aachen Airport, de luchthaven van Luik (Bierset) en de HST-verbinding Keulen - Brussel zijn belangrijk voor de internationale positionering van de regio.

Veranderingen in het klimaat zullen naar verwachting leiden tot een hogere zeespiegel en mogelijk grotere stormen. De Zuidwestelijke Delta zal verder onder druk komen te staan door toenemende rivierafvoeren in de wintermaanden. Naast de veiligheid staat ook de kwaliteit van de Deltawateren onder druk. Door het verdwijnen van eb en vloed zijn sommige natuurwaarden sterk afgenomen. Projecten in de Zuidwestelijke Delta zijn dan ook vooral gericht op de veiligheid en de kwaliteit van de De ontwikkeling van de tuinbouw in Zeeland kan zoveel mogelijk worden geconcentreerd in het LOG Terneuzen. Hiermee wordt verspreide vestiging van glastuinbouw ondervangen.

Nieuwe uitdagingen in deze regio worden gevormd door de ontgroening en vergrijzing in delen van de provincie. Door het creëren van nieuwe woonmilieus, zoals stedelijke transformatieprojecten, wordt geprobeerd de aantrekkingskracht van de provincie te vergroten en op deze ontwikkelingen te anticiperen.

Het westelijk deel van de provincie Noord-Brabant bestaat uit de stad Breda (onderdeel stedelijk netwerk BrabantStad) en omliggende steden als Roosendaal, Bergen op Zoom, Etten-Leur en Moerdijk. De regio ligt strategisch tussen de mainports van Rotterdam en Antwerpen in. Dit heeft zowel positieve (groei bevolking, werkgelegenheid, bereikbaarheid) als negatieve (congestie, hoge ruimtedruk, verstoring landschap) gevolgen. Om de gevolgen voor de regio voor de langere termijn in kaart te brengen, werkt het rijk aan de verkenning Antwerpen - Rotterdam. In het Bestuurlijk Overleg MIRT najaar 2008 wordt de scope bepaald, waarna in 2009 samen met de regio aan de verkenning gewerkt zal worden.

West-Brabant wordt (naast Venlo) gezien als dé logistieke hotspot van Nederland. Zowel in Roosendaal als in Moerdijk (logistiek park Moerdijk) wordt ruimte voor grootschalige logistiek ontwikkeld. Naast logistiek zijn ook procesindustrie (chemie, agribusiness) en maintenance belangrijke clusters. De provincie werkt aan plannen voor het Agro-food cluster Dinteloord. Provincie en rijk beschouwen Dinteloord als concentratielocatie voor glastuinbouw. Het ministerie van EZ werkt samen met het bedrijfsleven (procesindustrie, energiebedrijven enz), de vliegbasis Woensdrecht, kennisinstellingen en de provincies Noord Brabant en Zeeland aan de ontwikkeling van een heus centrum op het gebied van ‘World Class Maintenance’. De herstructurering van drie terreinen in West-Brabant (Majoppeveld in Roosendaal, De Krogten/Emer/Hintelaken in Breda en Vosdonk in Etten-Leur) wordt ondersteunt vanuit de Topperregeling. De komende jaren wordt gewerkt aan het afronden van de A4 Dinteloord-Bergen op Zoom door West-Brabant. De financiering van het tracé Dinteloord - Halsteren is in juni 2008 geregeld en de werkzaamheden worden hervat. Het rijk is ook begonnen aan de verkenning A58 Bergen op Zoom (Markiezaat) - Eindhoven (Batadorp). In deze verkenning wordt specifiek gekeken naar problemen in Roosendaal op het gebied van externe veiligheid en luchtkwaliteit. Het rijk werkt met de regio samen aan integrale gebiedsontwikkelingen in West-Brabant, in Moerdijk en Breda. In Moerdijk is naast het realiseren van een terrein voor grootschalige logistiek sprake van het herstructureren en intensiveren van het bestaande industrieterrein Moerdijk en het verbeteren van de leefbaarheid van de kernen door onder andere bedrijven die milieuhinder veroorzaken, te verplaatsen. In Breda werkt het Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf (GOB) namens het rijk aan het nationaal sleutelproject Breda Centraal, waar het stationsgebied herontwikkeld wordt. De eventuele toename van de werkgelegenheid in West-Brabant vanwege de ligging tussen Antwerpen en Rotterdam heeft gevolgen voor de verstedelijking. Dit kan leiden tot nieuwe bedrijven- en woningbouwlocaties. Het laatste is nodig om te kunnen voldoen aan de gevraagde arbeidskrachten.

De Zuidoostvleugel van BrabantStad bestaat geografisch uit het gebied van de gemeenten die deel uitmaken van de stadsregio Eindhoven (SRE) en de gemeente Veghel. Het gebied kenmerkt zich door Brainport Eindhoven/Zuidoost Brabant, de groene omgeving, de centrale kernen Eindhoven en Helmond en een knooppunt van (wegen)infrastructuur. De belangrijkste opgave is het zodanig vormgeven van woon -en werklocaties, recreatiegebieden, natuur en landschap en bereikbaarheid dat deze in lijn zijn met de eisen die de kenniseconomie stelt.

Groene structuur
De regio heeft een uitgesproken groene structuur met bosgebieden met heide en vennen enerzijds en beekdalen anderzijds. De bossen en beekdalen maken deel uit van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). Door elementen van de EHS met elkaar te verbinden kan een groene mal om Eindhoven en Helmond ontstaan. In de regionale groenstructuur speelt dit zogeheten Middengebied een belangrijke rol. Het Middengebied ademt rust en ruimte uit. De korte afstand tussen stad en land wordt via een netwerk van toeristische fietspaden snel overbrugd. In dit gebied is enige ruimte voor wonen en werken, mits dat met respect voor en in symbiose met het landschap wordt gerealiseerd. De ontwikkeling van het Middengebied tot een centraal groengebied met verbindingen naar de groene mal om beiden steden is eveneens een belangrijke ruimtelijke opgave. Er staat nu al veel ruimtedruk op dit gebied. Bescherming is dan ook van groot belang en de kwaliteit moet worden verhoogd.

Economie
In de Nota Ruimte en de nota Pieken in de Delta wordt Brainport Eindhoven/Zuidoost Brabant beschouwd als de spil van de Toptechnologieregio Zuidoost-Nederland, een ruimer gebied dan de Zuidoostvleugel BrabantStad. Daarmee wordt bewust de economische samenhang met bijvoorbeeld de greenport Venlo en de technologiedriehoek Eindhoven - Leuven - Aken in beeld gebracht. Deze technologiedriehoek kent een hoge concentratie van kennisintensieve bedrijven en kennis- en researchinstellingen en heeft een schaal waarop succesvol geconcurreerd kan worden met andere kennis- en innovatieregio’s in Europa. Het kabinet heeft in het regeerakkoord aangegeven de Toptechnologieregio Zuidoost Nederland te willen versterken.

De regio profileert zich derhalve als een internationale kennisregio als antwoord op de teruglopende industriële bedrijvigheid van de jaren negentig van de vorige eeuw. Voortbordurend hierop en aangevuld met gerichte investeringen van bedrijfsleven en overheid, is het gebied in Nederland inmiddels toonaangevend in kennis- en technologieontwikkeling. De vier belangrijkste clusters zijn Medical Systems en High-Tech Systems aan de westzijde en Agrofood/logistics en Automotive meer aan de oostzijde. Daarnaast is de regio van belang vanwege de hier gevestigde hoogwaardige maakindustrie.

Een benchmark leert dat als het gebied zich wil meten met andere Europese kennis- en innovatieregio’s, de uitgangspunten goed zijn, maar dat flinke stappen gezet moeten worden op het gebied van quality of life en bereikbaarheid. De belangrijkste opgave voor de Zuidoostvleugel BrabantStad is dan ook om de woon- en werklocaties, recreatiegebieden, natuur en landschap en de bereikbaarheid zodanig vorm te geven dat deze in lijn zijn met de eisen die de kenniseconomie stelt, zodanig dat het een complementair geheel vormt. Hierdoor wordt het vestigingsklimaat voor de kenniswerkers en de -bedrijven en -instellingen sterker met uitstralingseffecten voor de regio en (ver) daarbuiten. De regio heeft daartoe een integraal programma ontwikkeld. Het gaat om een opschaling van noodzakelijke, maar op zichzelf staande, stadsontwikkeling naar een geïntegreerde regioplanning.

Samenwerking rijk - regio
De decentrale overheden hebben het rijk uitgenodigd te participeren in de uitvoering van het integrale programma met het oog op de (inter)nationale betekenis van de regio en vanwege het feit dat de integrale uitvoering de (financiële) draagkracht van de regio te boven gaat. Veel initiatieven zijn al genomen en verschillende plannen doorlopen momenteel besluitvormingstrajecten of zijn al in uitvoering genomen.

Op het gebied van aanpassing van infrastructuur gaat het om de verbreding van de A2 rond Eindhoven (A2 Tangenten Eindhoven) en in samenhang hiermee het oplossen van problemen met de verkeersafwikkeling op de A2 Eindhoven-Den Bosch (ZSM 2) en de noordtangent. De stadsregio Eindhoven heeft voor de A2-zone aan de westzijde van de stad een integrale ontwikkelingsvisie vastgesteld (economie, ruimte, groen, infrastructuur). Voor deze A2-zone, die als een etalage van de Brainport zal dienen, wordt binnen het kader van het Nota Ruimtebudget een verkenning uitgevoerd. De herstructurering van de in/aan deze zone grenzende industrieterreinen Ekkersrijt, de Hurk en de Kade wordt hierbij in ogenschouw genomen. Aan de oostzijde is de herstructurering van het industrieterrein Hoogeind bij Helmond een belangrijk project.

Een aantal essentieel geachte onderdelen die de samenhang van het gebied versterken, worden onderzocht in de Pilot MIRT Verkenning Zuidoostvleugel Brabantstad. Het gaat om:

• Het bereikbaar maken en onderling verbinden van de vier economische clusters aan de west- en oostzijde van het gebied.
• Het ontwikkelen van een centraal groengebied (regionaal landschapspark) tussen Eindhoven en Helmond en een aantal maatregelen om de kwaliteit van dat centrale groengebied mogelijk te maken.
• Interne ontsluiting met een goed OV-net en een hoogwaardig fietsnet, waardoor woongebieden worden verbonden met Brainportlocaties en de luchthaven en de Brainportlocaties onderling verbonden worden.
• Externe ontsluiting van de Brainport met internationale verbindingen over weg, rails, lucht en water.   

Het rijk investeert samen met de regionale overheden en het bedrijfsleven in de bereikbaarheid van Zuidoost Brabant over water. Er wordt gewerkt aan het opwaarderen van de Zuid-Willemsvaart (gedeelte Maas-Berlicum/ Den Dungen en vervanging sluizen 4, 5 en 6). Het doel is om Eindhoven, Helmond en Veghel bereikbaar te maken voor grotere binnenvaartschepen. Dit betekent een robuustere en betrouwbare verbinding met zeehavens als Rotterdam en Antwerpen. Ook betekent dit een impuls voor de ruimtelijke kwaliteit.

In de Nota Ruimte is Venlo en omgeving aangemerkt als economisch kerngebied binnen de nationale ruimtelijke hoofdstructuur. In de nota Pieken in de Delta wordt een hoge prioriteit gegeven aan de verdere ontwikkeling van de toptechnologieregio Zuidoost-Nederland, alsook aan de versterking van de ruimtelijke kwaliteit en bereikbaarheid. Een gezamenlijke inzet van rijk, provincie(s) en lokale overheden is een randvoorwaarde om de ontwikkelpotenties van deze regio optimaal te verwezenlijken. In 2012 vindt in deze regio de Floriade plaats.

Noord-Limburg is in omvang het tweede tuinbouwgebied van Nederland en behoort met de buurregio Niederrhein tot de grootste tuinbouwgebieden in Europa. Voor de glastuinbouw biedt het LOG Californië/Siberië ruimte voor vestiging. Rond het thema Greenport Venlo heeft een regionaal netwerk van bedrijven, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en organisaties op het gebied van agrotoerisme, logistiek, industrie, maakindustrie en toerisme gezamenlijk de ambitie uitgesproken om deze posities te behouden en te versterken. De partijen zijn bezig de ambitie te vertalen in visies en plannen. De Greenport Visie zal eind 2008 gereed zijn. Duurzaamheid vormt daarbij een leidend thema. Greenport Venlo is ruimtelijk geclusterd in het gebied tussen Venlo en Venray, langs de A67 (A67-zone). De Greenport ontwikkeling, trends en ambities van de regio zullen naar verwachting leiden tot een groeiende transportvraag van mensen en goederen en daarmee van een aanhoudende ruimtedruk. Een integrale gebiedsontwikkeling is daarom wenselijk. Sleutelbegrippen die hierbij horen zijn onder andere: betere benutting, intensivering en kwaliteitsverhoging van bestaande woonwerk- en recreatiemilieus en infrastructuur, aanleg van nieuwe woon- en werkmilieus, uitbreiding van het stelsel van infrastructurele voorzieningen gericht op multi-modale bereikbaarheid en groen- en waterstructuren. De ambitie om de Greenport te versterken wordt ruimtelijk opgepakt met het voorbeeldproject Greenport Venlo (Klavertje 4), met ontwikkeling van terreinen voor glastuinbouw, (agro)logistiek en kennisintensieve bedrijvigheid, in een kwalitatief hoogwaardige en robuuste groene/blauwe omgeving. Dit laatste om de regio aantrekkelijk te houden voor verblijfstoerisme en recreatie. Bestaande Trade Ports ten noordwesten van Venlo moeten gerevitaliseerd worden om aantrekkelijk te blijven voor logistiek en maakindustrie. Voor het handhaven en versterken van de positie van de A67-zone is een blijvende bereikbaarheid via weg (A74 Venlo), spoor (extra railterminal in Tradepoort Noord) en water (Barge-terminal) essentieel. Om voldoende migratie van buiten de regio aan te trekken en bedrijven en inwoners te binden, zet de regio in op het verder ontwikkelen van het stedelijk centrum van Venlo tot een hoogwaardig stedelijk woon-, werk- en cultuurmilieu. Deze ontwikkelingen vinden met name plaats in de Spoorzone en op de Maasoever in Venlo.

In de regio liggen ook een aantal belangrijke opgaven op het gebied van water (veiligheid en milieu), natuur en landschap. De ambitie is deze opgaven te combineren met woningbouw, bedrijfsterreinen en infrastructuur. De provincie heeft in dit verband het voorstel gedaan te experimenteren met een gebiedsconcessie Ooijen - Wanssum (pilot). Voor Venlo belangrijke weg- en spoorverbindingen doorsnijden aan de oostzijde van de stad omvangrijke natuurgebieden. Door binnen het ILG op lange termijn de Robuuste Verbinding Schinveld - Mook te ontwikkelen ontstaat een hoogwaardig woon- en recreatiemilieu voor de Greenport Venlo.

Zuid-Limburg (Heerlen, Sittard-Geleen en Maastricht) is het gedeelte van Nederland dat het meest omsloten is door het buitenland. Dat gaf in het verleden veel problemen, maar op dit moment biedt grensoverschrijdende samenwerking deze regio ook extra kansen. Een voorbeeld is de samenwerking tussen de academische ziekenhuizen in Maastricht en Aken om een gezamenlijke topkliniek op het Duits-Nederlandse bedrijventerrein Avantis te realiseren. De grensoverschrijdende samenwerking biedt op korte termijn kansen voor ruimtelijk-economische ontwikkelingen op regionale schaal; wanneer de samenwerking tussen universiteiten, opleidingsinstellingen en bedrijven doorgroeit over drie landen, inclusief de regio Zuidoost-Brabant, kunnen deze ruimtelijk-economische ontwikkelingen ook op nationaal niveau uitwerking hebben. Een belangrijk thema is de krimp van de bevolking in deze regio die nu al een feit is en die onherroepelijk doorwerkt op alle aspecten van de samenwerking tussen rijk en regio. Rijk en regio hebben geconstateerd dat de huidige beleidsinstrumenten van het rijk te weinig rekening houden met deze ontwikkeling; mede in het licht van de verstedelijkingsopgave zullen alle partijen hun instrumentarium aanpassen om beter op dit nieuwe thema te kunnen reageren. Maastricht heeft een belangrijke woningbouwtaakstelling. In Maastricht werken rijk en regio aan de gebiedsontwikkelingen Maastricht - Noord (Maastricht Belvedère, Maaskruisend verkeer Maastricht, Lightrail Maastricht-Hasselt) en A2 Passage Maastricht. Maastricht is na Amsterdam de stad met de hoogste bezoekersaantallen; de stad werkt aan een programma om de toeristen langer aan de stad te binden. In
Sittard-Geleen en Heerlen lopen de regionale stedelijke gebiedsontwikkelingen emplacement Sittard en Heerlen Maankwartier.

Een speerpunt – mede vanwege het economisch motief toerisme – is het behoud en zo mogelijk versterking van het nationale landschap Heuvelland. Rond Maastricht werken rijk en regio in het kader van Mooi Nederland aan versterking van de Landgoederenzone. Rond Heerlen wordt in Parkstadverband samen met de provincie gewerkt aan de ontwikkeling van de toeristische sector door aanleg van en gebiedsontwikkeling langs de Buitenring Parkstad en het verbeteren van een aantal aansluitingen op basis van het maatregelenpakket Limburg.

Een belangrijk economisch speerpunt is Chemelot, het complex van chemische industrie, kennisontwikkeling en opleidingen dat is ontstaan op het voormalige DSM-complex in de gemeente Sittard-Geleen. Ter verbetering van de bereikbaarheid worden op korte termijn spitsstroken gerealiseerd op de A2 Maasbracht - Geleen; een structurele verbreding is mogelijk na 2016. De Maas is de TEN-corridor die Zuidoost-Nederland en Oost-België ontsluit via het water. Momenteel lopen er diverse projecten die de dimensies van de Maas vanaf Weurt (Gelderland) tot aan de Belgische grens vergroten (Maasroute modernisering fase 2 (inclusief verbreding Julianakanaal) en Bouw vierde sluiskolk Ternaaien). Het doel is om het sterk groeiende containervervoer over water te faciliteren en om het bulktransport efficiënter te laten verlopen. Om maximaal van deze investering te kunnen profiteren is de provincie Limburg in samenwerking met gemeenten en het bedrijfsleven bezig om het netwerk van binnenhavens aan de Maas te versterken.